Gemeente-special #8: musea en archieven brengen verleden en heden samen
datum 11 Mar 2022 geplaatst door Redactie

Gemeente-special #8: Musea en archieven brengen verleden en heden samen

 

In ons land zijn er volgens het CBS ruim 600 musea. Ongeveer 280 van hen worden door de gemeenten gesubsidieerd, terwijl de museale collectie vaak gemeentelijk eigendom is. De Erfgoedwet kent bepalingen die verhinderen dat lokale overheden (museale) objecten van landelijke betekenis in hun bezit zonder het oordeel van deskundigen verkopen of naar het buitenland overbrengen. Daarnaast zijn alle colleges van B&W op basis van de Archiefwet verplicht om gemeentelijke digitale of papieren documenten, die op basis van een door de minister van OCW vastgestelde Selectielijst onmisbaar zijn, te bewaren en onder te brengen in een gemeentelijk of regionaal archief. Deze beide wetten kunnen als een beperking van het autonome handelen worden beschouwd, maar de meeste gemeenten zien het als een kans om aan bewoners en toeristen de betekenis van het verleden voor het heden te tonen.

Gemeenten geven volgens het CBS jaarlijks ongeveer € 237 miljoen directe subsidie aan de musea binnen hun grenzen. Daarnaast verstrekken zij vaak tegemoetkomingen in de huisvesting. De verzamelgebieden van deze instellingen kunnen zijn: kunst, geschiedenis, natuurlijke historie, wetenschap/techniek en volkenkunde. Gelet op het VNG-ringenmodel voor gemeentelijk cultuurbeleid zou er in de kleinere gemeenten in elk geval een oudheidkamer aanwezig moeten zijn. In middelgrote gemeenten gaat het om een cultuur- en/of natuurhistorisch museum. Voor grotere gemeenten boven 90.000 inwoners komt daar nog een museum voor moderne kunst bij. Historische archieven zijn overal wettelijk verplicht, gemeenten betalen jaarlijks € 75 miljoen hiervoor.

Provincies
Het museumbeleid van de provincies vertoont een gevarieerd beeld. Samen besteden zij per jaar € 47 miljoen hieraan. De meeste provinciale overheden bekostigen museumconsulenten, vaak ondergebracht bij een breder erfgoedhuis. Zij kunnen lokale instellingen en overheden ter plekke en digitaal ondersteunen: https://museumconsulenten.nl/. Een aantal provinciale overheden subsidieert daarnaast eigen instellingen. Zo worden in Limburg drie musea met respectievelijk als thema’s beeldende kunst, cultuurhistorie en wetenschap/techniek bekostigd. Ook Flevoland financiert meerdere musea. In Drenthe, Friesland, Overijssel, Noord-Brabant en Zeeland zijn er provinciale kernmusea. Voorts zijn er archieven in alle provincies, terwijl provinciale inspecteurs  toezicht houden op de archiefzorg door gemeenten. 

Rijk 
Het Rijk heeft de verantwoordelijkheid genomen voor: het rijksarchief, een beperkt aantal rijksmusea, die inmiddels verzelfstandigd zijn, en enkele private museale collecties die aan de zorg van de rijksoverheid zijn toevertrouwd. Samen ongeveer 26 instellingen. Omdat de door het Rijk bekostigde instellingen voor het grootste deel in de randstad gevestigd zijn heeft de minister van OCW op voordracht van de provincies in de periode 2021-2024 aan 12 regionale musea verspreid over het land een bedrag van elk € 250.000,- per jaar verstrekt. Er zijn daarnaast enkele thematische musea die door andere bewindslieden worden bekostigd. 

Rijkscultuurfonds en landelijke Kenniscentra
Het Mondriaan Fonds kan met behulp van rijkssubsidie ad hoc subsidies aan musea (en vaak ook archieven) verstrekken met name voor aankopen, collectiemobiliteit, innovatie in publieks- en presentatiefunctie en internationale samenwerking. Ten behoeve van de algemene ondersteuning van met name het collectiebeleid in de musea fungeert de Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed, die ook een groot aantal kunstwerken van landelijke betekenis in beheer heeft. De archieven kunnen een beroep doen op het Nationaal Archief als kenniscentrum.

Kwaliteitsborging
De musea hebben o.a. in overleg met de gemeenten een eigen systeem met normen voor kwaliteitsborging ontwikkeld. Met als drie hoofdpijlers bedrijfsvoering, collectie en publiek. Instellingen die aan de criteria voldoen staan vermeld in het Museumregister. Voor de verantwoording over de kwaliteit van de gemeentelijke archieven zijn er door de VNG kritische prestatie indicatoren/KPI’s ontwikkeld. Met als aandachtspunten adequate lokale regelingen, middelen en mensen, huisvesting, interne kwaliteitszorg en toezicht, ordening en duurzaamheid.

Collectie Nederland: onvervangbaar en onmisbaar
Op 7 maart jl. heeft een commissie met als voorzitter burgemeester van Haersma Buma van Leeuwarden onder auspiciën van de Raad voor Cultuur het advies ‘Onvervangbaar & Onmisbaar – naar een dynamisch beschermingsmodel voor de Collectie Nederland’ gepresenteerd. De 'Collectie Nederland' is een begrip dat al decennia bestaat. Het is volgens de commissie geen fysiek af te bakenen verzameling cultuurgoederen, maar een cultureel concept dat altijd in ontwikkeling is: ‘De Collectie Nederland geeft een dynamisch beeld van de rijkdom, complexiteit en diversiteit van het Nederlandse roerend cultureel erfgoed en fungeert daarmee als een spiegel en drager van de Nederlandse (tijdgebonden) identiteit in al haar verscheidenheid.’ Gemeenten moeten sinds medio 2016 op basis van de Erfgoedwet het verkopen van hun cultuurgoederen openbaar bekend maken en in bijzondere gevallen door deskundigen laten toetsen. De adviescommissie wil dat de wettelijke bepalingen een stap verder gaan. Zij bepleit een systeem met uitvoervergunningen en een vaste Commissie Collectie Nederland die bij het voornemen door een particuliere of publieke eigenaar tot uitvoer van een object de onvervangbaarheid en onmisbaarheid voor ons land toetst.

Maatschappelijke waarden en ontwikkelingen
De Museumvereniging benoemt vijf maatschappelijke waarden bij haar leden, die lokale overheden over het algemeen eveneens onderkennen, ook voor de archieven: collectie, educatie, verbinding, beleving en economie. De musea en archieven kunnen functioneren als een lokale of regionale standalone voorziening. Diverse gemeentebestuurders zoeken echter naar verbindingen tussen instellingen met name om ‘het verhaal en de identiteit’ van hun gebied te verbreden en om meer bezoekers te trekken van binnen en buiten de gemeente. Dit kan gaan om clusters van een aantal musea of regionale historische centra met diverse archieven. Maar ook om een mengeling zoals bij Coda Apeldoorn, het Groninger Forum, Rozet Arnhem of de Domijnen in Sittard-Geleen. In kleinere gemeenten is er vaak sprake van het onderbrengen van meerdere functies in zogeheten kulturhusen. 

Grote coronagevolgen
Het aantal museumbezoeken is in 2020 als gevolg van corona met 60% gedaald naar 13,2 miljoen. Een jaar eerder was dat nog 33  miljoen. Voor 2021 wordt een nog verdere achteruitgang naar 9,7 miljoen verwacht. De daling van het buitenlands bezoek was zelfs 82%: van 10 miljoen in 2019 naar 1,8 miljoen in 2020. Hoofdoorzaken van de dalingen zijn de verplichte sluitingen, de beperkingen van het aantal mensen in een museum en de krimp van het toerisme. 
In december 2021 schreven de musea een brief om steun aan de gemeenten, omdat zij verwachten dat ook in 2022 de coronagevolgen nog merkbaar zullen met als raming 55% minder gasten dan in 2019. Zij melden dat zij met behulp van gemeentelijke bijdragen zelf kunnen blijven bijdragen aan de regio. Door bezoekers te trekken, die ook buiten het museum geld besteden in winkels en horeca. Bovendien wordt een gemeente met een museum als prettiger vestigingsplaats gezien. Musea zijn van belang voor de sociale cohesie: er zijn alleen al 28.000 vrijwilligers aldaar actief. En vanzelfsprekend tonen de instellingen hun waarde door hun inhoud: met erfgoed dat van iedereen is vertellen zij de steeds veranderende verhalen van Nederland. Of het nu gaat om kunst, geschiedenis, wetenschap of een ander onderwerp.